Menu


نقشه ذهنی چیست؟ بررسی کاربردهای نقشه ذهنی در یادگیری


اهداف و انتظارات آموزشی متمم در این درس
کد درس: ۲۵۷۸۴
در پایان این درس، دوستان عزیز باید بتوانند:
  • تاریخچه و روند رواج یافتن استفاده از نقشه ذهنی (Mind Map) را توضیح دهند.
  • نقشه ذهنی و نقشه مفهومی (Conceptual Map) را با یکدیگر مقایسه کرده و تفاوت های آن‌ها را بگویند.
  • هنگام مطالعه درسهای مختلف، بسته به نیازشان، نقشه ذهنی مربوط به درس‌ها را ترسیمکنند.
کاربردهای نقشه ذهنی چیست؟

نقشه ذهنی (Mind Map) برای ما چیز تازه‌ای نیست.

احتمالاً شما هم برای امتحان یا برای برنامه ریزی یک جلسه یا یک سخنرانی یا یک مذاکره، از چیزی شبیه نقشه ذهنی استفاده کرده‌اید.

حتی حدود هفده قرن قبل هم، فیلسوفی مثل پورفیری،‌ برای تفهیم بهتر دسته بندی های ارائه شده توسط افلاطون، از چیزی شبیه نقشه ذهنی استفاده می‌کرده است.

در کارهای داوینچی هم، نمونه های زیادی از نقشه های ذهنی را می‌توان یافت.

اما به هر حال در دوران جدید، تونی بوزان بود که استفاده از نقشه ذهنی را ترویج کرد و ده‌ها کتاب و مطلب در موردش نوشت که از جمله آنها می‌توان به کتاب The Mind Map Book اشاره کرد که در سال ۱۹۹۶ منتشر شد.

تونی بوزان تاکید دارد که ساختار شاخه ای شدن، ساختاری طبیعی است و به وفور در طبیعت یافت می‌شود.

مثال نقشه ذهنی - تونی بوزان آن را به درخت تشبیه می‌کند

او همچنین از نورون های مغز، به عنوان نمونه‌ی یک ساختار شاخه ای دیگر نام می‌برد و تصویری از آنها را ارائه می‌کند:

تونی بوزان و نقشه ذهنی - ساختار مغز

البته تونی بوزان در برخی نوشته های خود، پا از استعاره مفهومی فراتر می‌گذارد و مستقیم و غیرمستقیم اشاره می‌کند که به خاطر همین شباهت، روش او با طبیعت همسو و همراستاست.

همان ادعایی که باعث می‌شود دانشگاهیان، ضمن استفاده از شیوه‌ی او، احساس خوبی نسبت به او نداشته باشند.

اگر چه این نوع حرفهای بوزان، باعث شده که کتابهایش پرفروش باشند، اما شاید اگر کمی محتاط‌تر از ابزارش دفاع می‌کرد، در میان دانشگاهیان هم طرفداران بیشتری داشت.

سبک یادگیری خطی و بحث نقشه ذهنی به شکل شعاعی

به عبارتی، تمام بحث نقشه ذهنی یا Mind Map که توسط تونی بوزان تبلیغ و ترویج می‌شود حول محور یک فرض کلیدی است: ترسیم شعاعی دیاگرام‌ها و فکر کردن به این شیوه، شکل متفاوتی از یادگیری و تحلیل را ایجاد می‌کند:

روش ترسیم نقشه ذهنی

ترسیم نقشه ذهنی به عنوان یک مهارت

تونی بوزان بحثهای گسترده ای را به عنوان آموزش نحوه ترسیم نقشه ذهنی مطرح می‌کند و تاکید دارد که این کار هم، مانند یادداشت برداری یا شیوه مستندسازی دیگر، نیازمند تمرین و ممارست است.

او توضیح می‌دهد که ترسیم نقشه ذهنی می‌تواند به شفاف تر شدن ایده ها، به آموزش بهتر و اثربخش‌تر، به یادداشت برداری سریع‌تر و انتقال بهتر مطالب، به مدیریت زمان در جلسات و تصمیم گیری بهتر کمک کند.

نرم افزارهای ترسیم نقشه ذهنی فراوان هستند. ضمن اینکه ترسیم نقشه های ذهنی روی کاغذ هم دشوار نیست. آنچه مهم است مهارت در انتخاب طرح بهتر برای Mind Map است.

در اینجا برخی از پیشنهادهای تونی بوزان را برای بهتر شدن نقشه های ذهنی مرور می‌کنیم:

  • در انتخاب کلمات دقیق باشید. یک یا دو یا چند کلمه قرار است جایگزین مطلبی شود که در حالت عادی در قالب یک یا چند پاراگراف ثبت می‌شد. مطمئن شوید که کلمات شما، مفهومی را که مد نظر دارید منتقل می‌کنند و بعداً اگر به نقشه ذهنی مراجعه کنید، مفاهیم را به خوبی به یاد می‌آورید.
  • از ترسیم خط و خطوط و نقاشی و سایر ابزارهای بصری هم استفاده کنید. اینکه من نقاشی بلد نیستم یا دوست ندارم، بهانه‌ی خوبی نیست. حتی استفاده از آیکون‌های ساده هم نقشه ذهنی شما را دوست داشتنی‌تر و قابل فهم‌تر می‌کند.
    خیلی بهتر است اگر راجع به حمل با کشتی می‌نویسید، یک کشتی کوچک هم کنار آن نقاشی کنید:
  • تلاش کنید نوشته هایتان همه با یک رنگ و در یک اندازه نباشند. چه بر روی کاغذ و چه هنگام استفاده از نرم افزارها، بر اساس اهمیت موضوعات و دسته بندی‌ها، از رنگها و ابعاد مختلف استفاده کنید.
  • هنگام ترسیم مایندمپ، از همان ابتدا فضا را به اندازه کافی باز در نظر بگیرید تا بعداً مجبور نشوید در میانه‌ی کار، کاغذ را عوض کنید و یا هنگام استفاده از نرم افزار، درگیر تغییر چیدمان شوید.
تفاوت نقشه ذهنی و نقشه مفهومی

همان‌طور که در توضیحات تونی بوزان دیدید، ویژگی کلیدی در نقشه ذهنی، ساختار شعاعی آن است.

به عبارتی شما یک موضوع کلیدی و محوری دارید و می‌خواهید جنبه‌های مختلف آن را بسنجید یا ثبت یا بیان کنید.

اما اگر ساختار شعاعی را رعایت نکنید و تعدادی مفهوم داشته باشید که هر کدام به مفاهیم دیگری مرتبط هستند، آنچه ترسیم می‌کنید عملاً‌ Concept Map یا نقشه مفهومی است که اصول ترسیم و کاربردهای دیگری دارد.

نقشه مفهومی و تفاوت آن با نقشه ذهنی

نرم افزارهای ترسیم نقشه ذهنی

چه برای دسکتاپ و چه برای موبایل، نرم افزارها و اپلیکیشن‌های زیادی برای ترسیم نقشه ذهنی تولید شده‌اند.

اما شاید برای دسکتاپ، نرم افزارهای Mindjet MindManager و Concept Draw گزینه‌های حرفه‌ای تری محسوب شوند.

از آنجا که اکثر نرم افزارهای ترسیم نقشه ذهنی با زبان فارسی مشکل دارند، یکی از گزینه‌ها (که متمم مورد استفاده قرار می‌دهد) MindMapper است که می‌توانید از طریق لینک زیر آن را دانلود کنید:

 معرفی و دانلود نرم افزار ترسیم نقشه ذهنی (با قابلیت فارسی)

 
 

ترتیبی که گروه متمم برای خواندن مطالب سری مهارت یادگیری به شما پیشنهاد میکند:

قوانین کامنت گذاری/ ارسال نظرات غیر مرتبط با این مطلب

42 نکته برای نقشه ذهنی چیست؟ بررسی کاربردهای نقشه ذهنی در یادگیری

    تمرین برتر به انتخاب متممی ها در این درس (تا این لحظه)

    نویسنده تمرین : شهرزاد

    متن تمرین :

    نقشه ی ذهنی، خوبیش اینه که برای جنبه های مختلفی از زندگی میشه ازش استفاده کرد. نه تنها برای درس خوندن و یادگیری مطالب درسی یا آموزشی. بلکه برای حل یک مساله. برای برنامه ریزی های روزانه. برای هدف گذاری و ... یا حتی بعد از  مکالمه ای که با یک شخص داشتیم، مثلا در مورد کاری که قراره انجام بدیم، میتونیم بعدا بیاییم و صحبتهایی که بینمون رد و بدل شده بود رو به صورت نقشه ی ذهنی برای خودمون بکشیم و از قالب این نقشه ی ذهنی بعداً به ایده های خوبی میشه رسید.

    من همیشه برای کشیدن نقشه های ذهنی (غیر از روی کاغذ) از سایت mind42.com استفاده می کردم. اما نرم افزاری که متمم معرفی کرد- مخصوصا Concept Draw - رو هم دانلود کردم تا ازش استفاده کنم.
    * سری هم به وب سایت تونی بوزان زدم و گفته بود ترسیم یک نقشه ی ذهنی به لوازم کمی نیاز داره: - یک کاغذ سفید - قلم ها و مدادهای رنگی - مغز شما - تصورات و خیالپردازی شما!
    * بعد 7 مرحله ی ساختن یک نقشه ذهنی رو به اینصورت و خیلی ساده شرح داده بود:
    1- درست از وسط یک صفحه ی خالی شروع کنید. چرا؟ چون مغز شما میتواند آزادانه به تمام جهات گسترش یابد و خودش را هرچه طبیعی تر و آزادانه تر ابراز کند.
    2- برای ایده ی اصلی یا محوری خودتان از یک عکس یا تصویر استفاده کنید. چرا؟ چون یک تصویر، خودش ارزش هزاران کلمه را دارد و به شما کمک میکند تا تصوراتتان را به کار بگیرید. یک تصویر مرکزی جالب تر است، تمرکز شما را حفظ می کند و به شما کمک می کند تا ذهنتان را متمرکز کنید.
    3- در سرتاسر نقشه ذهنی خود از رنگها استفاده کنید. چرا؟ چون رنگها به اندازه ی تصاویر برای مغز شما هیجان انگیز هستند. رنگها جنبش و طراوت و چالاکی و زندگی را به نقشه ذهنی شما میبخشند و انرژی فوق العاده ای را به تفکر خلاقانه ی شما اضافه می کنند. اصلا این کار [هیچ خاصیتی هم که نداشته باشد] سرگرم کننده است!
    4- شاخه های اصلی را به تصویر مرکزی و شاخه های سطح دو و سطح سه را به سطح اول و سطح دوم متصل کنید. و به همین ترتیب پیش بروید. چرا؟ چون مغز شما به کمک پیوستگی ها کار میکند. [اینجا یه جورایی یاد همون یادگیری کریستالی خوب خودمون افتادم] مغز دوست دارد دو یا سه یا چهار سه چیز را به هم متصل کند. اگر شما شاخه ها را به هم متصل کنید خیلی آسان تر می توانید موضوعات موردنظرتان را یاد بگیرید یا به یاد بیاورید.
    5- شاخه های خود را بیشتر به صورت منحنی بکشید تا خط مستقیم. چرا؟ علت خاصی ندارد. اما موضوع این است که خطوط مستقیم برای مغز خسته کننده هستند.
    6- برای هر مسیر از یک کلمه ی کلیدی استفاده کنید. چرا؟ چون کلمات کلیدی واحد به نقشه ی ذهنی شما قدرت و انعطاف پذیری بیشتری می بخشند.
    7- در سرتاسر نقشه ذهنی خود از تصاویر استفاده کنید. چرا؟ به خاطر اینکه هر تصویر - مثل همان تصویر مرکزی - خود، ارزش هزاران کلمه را دارد. بنابر این اگر شما تنها 10 تصویر درنقشه ی ذهنی خود داشته باشید، انگار معادل 10 هزار کلمه یادداشت دارید!

    * بعد از این 7 نکته، دو موضوع دیگه در وب سایت تونی بوزان، خیلی توجهم رو جلب کرد و ازش لذت بردم و دلم میخواست با شما هم به اشتراک بذارم:

    - یکی اینکه نقشه ی سایت یا همون sitemap اش هم به شکلی خلاقانه و دوست داشتنی - همینطور که در شکل زیر می بینید- مانند یک نقشه ذهنی ایجاد شده بود.

    - و دیگری اینکه، تونی بوزان شاعر هم هست و با توجه به اینکه خودش میگه که یک تصویر میتونه ارزشی معادل هزاران کلمه داشته باشه؛ حالا جمله ی زیبایی از John Carder Bush نقل کرده بود که میگفت:

    "یک تصویر، می تواند هم ارز با هزار کلمه باشد؛ حال اینکه ارزش یک شعر، می تواند به اندازه ی هزار تصویر باشد..."

     
    دوست گرامی مشاهده تمرینهای مربوط به این درس، صرفا برای کاربران متمم امکانپذیر میباشد.
    .