آسمان در شب | آلودگی نوری چه منظره‌هایی را از ما گرفته است؟

معمولاً با شنیدن اصطلاح «منطقه حفاظت شده» و «حفاظت ذخایر طبیعی» چه چیزهایی در ذهن‌تان تداعی می‌شود؟

احتمالاً جنگل یا دشتی که ورود انسان‌ها به آن محدود است و فعالیت‌های انسانی در آن کنترل می‌شود. یا ناحیه‌ای که ذخایر زیرزمینی ارزشمندی دارد و دولت‌ها مراقب‌اند استفادهٔ بی‌رویه و بدون مطالعه، آن‌ ذخایر را نابود نکند.

اما طی سال‌های اخیر، قلمروِ منطقه‌های حفاظت شده از زمین فراتر رفته و به آسمان رسیده است.

ما انسان‌ها نه‌تنها زمین و زیستگاه‌های طبیعی گیاهان و جانوران، بلکه آسمان را نیز به هم ریخته‌ایم و تصویر زیبایی را که نیاکان‌مان هزاران سال می‌دیدند و لذت می‌برند، مخدوش کرده‌ایم. نور بسیار زیادی که ما در شب‌ها تولید می‌کنیم، تاریکی مطلق شب را از بین برده و باعث شده نتوانیم تمام زیبایی آسمان شب را ببینیم و حس کنیم. پدیده‌ای که از آن با عنوان آلودگی نوری یا Light Pollution نام برده می‌شود.

«انجمن بین‌المللی ذخایر آسمان تاریک» یا IDA (مخفف International Dark-sky Association) یک مجموعهٔ غیردولتی بسیار تأثیرگذار است که می‌کوشد آگاهی مردم را دربارهٔ اهمیت محدود کردن آلودگی نوری افزایش داده و دولت‌ها و سیاست‌گذاران را ترغیب کند به «آسمان تاریک شب» به عنوان یک ذخیرهٔ طبیعیِ در حال مصرف توجه کنند.

شهرها و کشورهایی که علاقه‌مند باشند،‌ می‌توانند برخی مناطق خود را به عنوان مناطق حفاظت‌شده به این انجمن اعلام کنند تا در فهرست جهانی «ذخایر آسمان تاریک» ثبت شود. چنین تصمیمی دو نتیجه دارد: نخست این‌که دولت‌ها متعهد می‌شوند مراقب افزایش آلودگی نوری در آن مناطق باشند و نتیجهٔ دوم هم این‌که جامعهٔ جهانی، از دانشمندان و محققان و منجمان گرفته تا گردشگران آماتور، آن نقاط را به عنوان یکی از گزینه‌های سفر مد نظر قرار دهند.

البته چارچوبی هم برای این مناطق تعریف شده است (فایل PDF). از جمله این‌که این مناطق باید به دو بخشِ هسته (Core) و محیط جانبی (Peripheral) تقسیم شوند و بخش هسته به شکل سخت‌گیرانه‌تری کنترل شود و آلودگی نوری بسیار کمتری در آن وجود داشته باشد. هم‌چنین باید کهکشان راه شیری با چشم غیرمسلح به وضوع قابل مشاهده باشد.

ضمناً فضای اعلام شده نباید وسعتی کمتر از ۷۰۰ کیلومتر مربع داشته باشد (مثلاً یک مربع به ضلع ۲۷ کیلومتر یا یک دایره به قطر ۱۵ کیلومتر).

شاید چنین دغدغه‌هایی در شرایط فعلی جهان (و خصوصاً کشور ما) بیش از حد غیرضروری و لوکس به نظر برسند. اما اگر فکر کنیم که در سال‌های نه‌چندان دور، ذخایر آسمان تاریک می‌توانند یک جاذبهٔ گردشگری بسیار ارزشمند باشند، فکر کردن به چنین دغدغه‌هایی و زمینه‌سازی برای آن‌ها – خصوصاً در کشوری مثل ما که نواحی کویری باز و وسیع وجود دارند – غیرمنطقی به نظر نمی‌رسد.

فهرست ذخایر فعلی را می‌توانید در سایت Dark Sky ببینید.

به عنوان بخش پایانی این مطلب، چند عکس از شب در آسمان‌های حفاظت‌شده را برایتان انتخاب کرده‌ایم. البته اولین عکس، استثنا است و تصویر کهکشان راه شیری را بر فراز پاسارگاد نشان می‌دهد. این عکس توسط امیررضا کامکار ثبت شده و سایت space.com آن را منتشر کرده است (+).

MAXPPP / Luc Nobout

منبع | عکاس گیلام کانا

منبع

نیوزیلند | عکاس بابک تفرشی