ترجمه کتاب انگلیسی به فارسی | سوالات متدوال و پاسخ متمم

قطعاً ترجمه کتاب موضوعی بسیار تخصصی با زوایای پیدا و پنهان، ملاحظات، پیچیدگیها، فرصتها، دردسرها و چالشهای فراوان است که هرگز حتی مترجمان باسابقه و فعالان صنعت نشر هم نمیتوانند ادعا کنند بر همهٔ جنبههای آن مسلطند. چه برسد به اینکه بشود نکات و سوالات مربوط به ترجمه کتاب را در یک صفحه گنجاند.
علاوه بر این، اختلافنظر هم در زمینهٔ موضوعات مربوط به نشر و ترجمه کتاب فراوان است. بنابراین سخت است دو نفر را پیدا کنید که در این موارد، کاملاً اتفاقنظر داشته باشند.
با این حال، از آنجا که دوستان متممی بارها سوالاتی در حوزهٔ ترجمه کتاب را برای بخش پشتیبانی متمم ارسال کردهاند، تصمیم گرفتیم تعدادی از این سوالات را در این صفحه پاسخ دهیم.
بنابراین باید صادقانه بگوییم که دومین هدفمان از تنظیم این صفحه، سبک شدن بار همکاران پشتیبانی است. و البته اولین هدفمان این که دوستانی که سوالاتی در زمینهٔ ترجمه کتاب دارند (مشخصاً ترجمه کتاب انگلیسی به فارسی در شاخهٔ غیرداستانی) بتوانند بخشی از پاسخ سوالاتشان (یا لااقل نظر متمم را دربارهٔ آنها) بخوانند و بدانند.
تلاش ما این بوده که تا حد امکان سوالات را کوتاه و مختصر پاسخ میدهیم.
همانطور که تأکید کردیم، مطالب این صفحه بیشتر از جنس تجربه هستند تا حکم قطعی. و قرار نیست همه تجربهها و قضاوتهای یکسانی داشته باشند.
بنابراین اگر در موردی تجربهٔ متفاوتی داشتید یا توضیحاتی تکمیلی به ذهنتان میرسید، خوشحال میشویم آنها را زیر همین صفحه مطرح کنید.
آنچه در ادامه میخوانید
انتخاب کتاب برای ترجمه
چگونه کتاب مناسب برای ترجمه پیدا کنم؟
ایدئال این است که خودتان کتابی بخوانید و پس از اینکه از آن لذت بردید، به نتیجه برسید که لازم است جمع بزرگتری آن را بخوانند. بسیاری از ترجمههای خوب و ماندگار جهان به این شیوه به وجود آمدهاند.
اما قطعاً این تنها روش نیست.
روش دیگر این است که در موضوعی که با مبانی آن آشنا هستید، به سراغ اساتید، متخصصان و صاحبنظران بروید و ببینید چه کتابهایی را برای ترجمه پیشنهاد میکنند.
با این حال، این نکتهٔ مهم را فراموش نکنید که مترجمان خوب، کتابخوانهای بسیار خوبی هستند و معمولاً با دست و ذهن خالی پروژهٔ ترجمه را شروع نمیکنند. حتی اگر قصد دارید از دیگران مشورت بگیرید، حرفهایتر، مودبانهتر و موثرتر است که یکی از کتابهایی را که خوانده و پسندیدهاید نام ببرید و بگویید: «من این کتاب را خواندهام و پسندیدهام. اگر قرار باشد کتابی در همین موضوع و با همین ساختار به فارسی ترجمه کنم، گزینهٔ بهتری وجود دارد که من از آن مطلع نباشم؟»
از کجا بدانم کتابی قبلاً به فارسی ترجمه شده است یا نه؟
یکی از مطمئنترین روشها برای این کار جستجو در سایت کتابخانه ملی است. اما به خاطر داشته باشید که نهایتاً باز هم خوب است بازار را بررسی کنید. گاهی اوقات کتابی قبلاً ترجمه شده و دیگر در بازار نیست.
گاهی هم ممکن است با اشتباهات کوچک در تعیین پارامترهای جستجو، به اشتباه فکر کنید کتاب ترجمه نشده است.
توضیحات بیشتر دربارهٔ روش جستجو را در صفحهٔ راهنمای جستجو در سایت کتابخانه ملی بخوانید.
معیار متمم برای تنظیم فهرست کتابهای پیشنهادی برای ترجمه چیست؟
متمم یک سایت تخصصی در زمینهٔ ترجمه کتاب نیست. متمم حتی با وجودی که بخشهایی برای معرفی کتابهای مدیریت، کتابهای روانشناسی و کتابهای توسعه فردی دارد، حتی یک سایت تخصصی معرفی کتاب هم محسوب نمیشود.
ما صرفاً به سراغ کتابهایی میرویم که به درسهای متمم مربوط باشند. این کتابها سه دستهاند:
- کتابهایی که در تدوین درسها از آنها بهره میبریم.
- کتابهایی که منبع متمم نیستند، اما همسو با درسهای متمم هستند و خواندنشان مفید است.
- کتابهایی که پیشنهاد میکنیم آنها را نخوانید. یا کتابهایی که خواندنیاند. اما ضعفهایی دارند که باید به آنها توجه داشته باشید.
اگر کتابی در دو دستهٔ اول باشد و به فارسی ترجمه نشده باشد، ما آن را در فهرست کتابهای پیشنهادی برای ترجمه قرار میدهیم.
البته ما به تعداد مخاطبان کتابها هم توجه میکنیم (بر اساس حدس خودمان، شناخت از بازار و فروش کتابهای مشابه). بنابراین اگر میبینید کتابی را در متمم معرفی و تحسین کردهایم، اما آن را در فهرست کتابهای پیشنهادی برای ترجمه قرار ندادهایم، احتمالاً به علت محدود بودن تعداد مخاطبان آن است (به قضاوت متمم).
آیا سایت Goodreads منبع مناسبی جهت انتخاب کتاب برای ترجمه است؟
برای «انتخاب نهایی» کتاب نه. اما گودریدز ابزار مناسبی برای پیدا کردن «گزینههای مناسب ترجمه» است. این سایت به دو شکل میتواند به شما کمک کند:
پیدا کردن کتابهای مشابه و مرتبط برای ترجمه: اگر کتاب مشخصی را پسندیدهاید، با استفاده از فهرست کتابهای منتشر شده در گودریدز و همینطور کتابهای مرتبطی که این سایت پیشنهاد میکند، گزینههای مشابه و مرتبط با آن را بیابید. شیوهٔ عملکرد سیستم توصیهگر سایت گودریدز با آمازون یکسان نیست. ضمن اینکه اگر کتابها به اندازهٔ کافی پرخواننده باشند، گاهی پیشنهادهای مناسبتری از آمازون ارائه میکند. بنابراین برای پیدا کردن کتابهای مشابه به پیشنهادهای آمازون اکتفا نکنید.
بررسی نظرات خوانندن کتاب: کمک دیگر گودریدز، بررسی امتیازی است که کاربران به کتابها میدهند. کاربران گودریدز معمولاً سختگیرتر از کاربران آمازون هستند. روباتهای امتیازدهنده و فریبکاری در امتیازدهی هم در آمازون رایجتر از گودریدز است. بنابراین اگر یکی از معیارهایتان برای ترجمه کتاب این است که خوانندگان دیگر چه نظری داشتهاند، گودریدز میتواند کمککننده باشد.
ترجمه در رزومه تحصیلی و کاری
آیا ترجمه کتاب برای رزومه تحصیلی مفید است؟
- ترجمه کتاب معمولاً برای رزومه تحصیلی مفید است. البته در اغلب موارد، اعتبار آن به اندازهٔ انتشار مقاله نیست.
- ترجمه کتاب در روزمهای که به موسسات بینالمللی ارسال میکنید، وقتی ارزشمند است که حقوق مولف / ناشر اصلی پرداخت شده باشد.
- معمولاً سطح کتابی که ترجمه کردهاید، به معیاری برای قضاوت در مورد سطح علمی خودتان تبدیل میشود. اگر کتابی که ترجمه کردهاید بازاری یا ضعیف تلقی میشود، ممکن است بهتر باشد از اشاره به آن در رزومهٔ خود صرفنظر کنید.
آیا ترجمه کتاب برای رزومه شغلی و حرفهای مفید است؟
- اگر کتابی که ترجمه میکنید از اعتبار بالایی برخوردار باشد، ترجمهٔ آن نقطهٔ درخشانی در رزومهٔ شما محسوب میشود. همین امروز هم نمونههای متعددی از ادیبان، پزشکان، فیزیکدانان و فیلسوفان را در کشورمان داریم که اعتبار اولیهٔ حرفهایشان را با ترجمهٔ آثار مطرح جهانی به دست آوردهاند.
- مانند سوال قبل، در اینجا هم پرداخت حقوق مالک اثر مهم است. بهویژه اگر قصد دارید در بیرون از کشور هم به این کار خود اشاره کنید.
- اگر قصد دارید رزومه خود را برای استخدام ارسال کنید، مطمئن شوید که کتابی که ترجمه کردهاید به زمینهٔ فعالیت آن شرکت ربط دارد. ممکن است ترجمهٔ کتاب غیرمرتبط، نکتهای مثبت تلقی نشده یا حتی نقطه ضعف تلقی شود. یعنی این تصور شکل بگیرد که حوزهٔ اصلی علاقهٔ شما خارج از حیطهٔ شغلیتان است (این حق شماست که علاقهٔ اصلی زندگیتان بیرون از حوزهٔ شغلیتان باشد. همانطور که حق کارفرماست که به استخدام کسی مثل شما علاقه نداشته باشد).
حقوق صاحب اثر
چه کسی باید حقوق صاحب اثر را پرداخت کند؟ مترجم یا ناشر؟
از نظر حقوقی تفاوتی ندارد. چه مترجم و چه ناشر میتوانند برای کسب اجازه از صاحب اثر اقدام کرده و در صورت توافق، حقوق صاحب اثر را پرداخت کنند.
اما اگر قصد داشته باشید کتابی را که ناشری معتبر منتشر کرده ترجمه کنید، منطقیتر است ناشر شما اقدام کند و مکاتبات و هماهنگیها را انجام دهد. بسیاری از ناشران بزرگ ترجیح میدهند با ناشر کار کنند تا مترجم.
علت هم واضح است. در صورتی که مشکلی در اجرای توافق پیش بیاید، پیگیری حقوقی یک ناشر سادهتر است و راحتتر به نتیجه میرسد.
من به نویسنده ایمیل زدهام و او با ترجمه کتابش به فارسی موافقت کرده است. این کافی است؟
از موارد استثناء که بگذریم، معمولاً حق انتشار را باید از ناشر بخرید. درست است که مولف کتاب را تألیف کرده است. اما مالکیت حقوقی اثر معمولاً با ناشر است. بنابراین در عین اینکه ناشر موظف است حقوق مولف را در چارچوب قرارداد تأمین کند، مولف حقی فراتر از آنچه در قرارداد با ناشر تعیین شده ندارد.
حتی بسیاری از ناشران در قرارداد نشر، حق بازنشر و بازتولید اثر در رسانههای دیگر را هم در اختیار میگیرند. یعنی کم نیستند قراردادهایی که طبق آنها اگر یک نویسنده (یا مترجم)، کتاب خودش را با صدای خودش بخواند و در قالب صوت در وبسایت یا کانال تلگرامیاش منتشر کند، در صورت شکایت ناشر تحت تعقیب قرار میگیرد.
ناشری به من پیشنهاد کرده کتابی را ترجمه کنم. آنها حقوق (رایت) اثر را هم خریدهاند. دیگر مشکلی وجود ندارد؟
اگر برایتان مهم است که کاری حرفهای انجام دهید، حتماً از ناشر بخواهید قرارداد مربوط به خرید حقوق نشر آن کتاب را نشانتان دهد. ایدئال این است که ناشر اصلی این قرارداد را امضا کرده باشد.
اما در اغلب موارد، خصوصاً در مورد کشور ما، دفاتر واسطه این کار را انجام میدهند. مثلاً ناشر آمریکایی یا انگلیسی قراردادی با یک شرکت در لبنان، امارات، مصر یا کشورهایی از این دست دارد و آن شرکت را کارگزار (agent) و گاه نماینده (representative) خود معرفی میکند.
در چنین شرایطی، ایدئال این است که نامه یا تأییدیهای از ناشر اصلی وجود داشته باشد که نشان دهد این کارگزار را تأیید میکند.
مشکلی که در مورد کارگزارها وجود دارد این است که گاهی بدون اطلاع ناشر اصلی یا خارج از توافقی که با ناشر اصلی دارند، حقوق نشر کتاب را میفروشند. یعنی بعداً متوجه میشوید در عین اینکه پولی به عنوان رایت (right) پرداخت کردهاید، عملاً حق انتشار ترجمه را در اختیار ندارید.
حرفهایترین راه این است که اگر قرارداد با یک دفتر واسط امضا شده، نسخهای از آن را برای ناشر اصلی بفرستید و استعلام بگیرید.
حالا واقعاً لازم است برای کتابی که ترجمه میکنم، حق ترجمه را از ناشر اصلی بگیرم؟
پاسخ به این سوال ساده نیست و به معیارهای مد نظر شما بستگی دارد.
اگر حق ترجمه کتاب را از ناشر اصلی نخرید، در اغلب موارد از نظر قانونی جرمی مرتکب نشدهاید. چون مهمترین توافق بینالمللی که از آثار مولفان و مصنفان حمایت میکند، کنوانسیون برن (Berne Convention) است که ایران عضو آن نیست.
البته کنوانسیون دیگری هم در حوزهٔ کپیرایت به نام کنوانسیون جهانی کپیرایت (Universal Copyright Convention) وجود دارد که بعد از برن و در سال ۱۹۵۲ شکل گرفت. این کنوانسیون بعداً در ۱۹۷۱ بازبینی شده و سختگیرانهتر شد. ایران در دوران محمدرضا پهلوی پس از بازبینی ۱۹۷۱، تصمیم گرفت عضو کنوانسیون شود. اما فقط توافق اولیه (۱۹۵۲) را امضا کرد تا نسخهٔ بازبینیشدهٔ ۱۹۷۱ را بعداً بررسی کند. این فرصت دیگر به وجود نیامد و جمهوری اسلامی نه بازبینیها را بررسی کرد و نه به کنوانسیون برن ملحق شد.
نهایتاً به تدریج UCC کارکرد خود را از دست داد (چون ضمانت اجرایی نداشت و چارچوب آن هم قدیمی بود) و همه به سراغ همان کنوانسیون برن رفتند. ایران هم که از ابتدا عضو برن نشده بود، دیگر خود را متعهد به هیچیک از اصول جهانی کپیرایت ندید.
هماکنون کنوانسیون برن ۱۷۶ عضو دارد. افغانستان و جمهوری کریباتی از جمله آخرین اعضایی هستند که حوالی سال ۲۰۱۸ آخرین الحاقیهٔ آن را امضا کردهاند (+).
در عین حال، قانون حمایت از مولفان، مصنفان و هنرمندان که در سال ۱۳۴۸ تصویب شده، قانونی مترقی است که هنوز هم مبنای اصلی حمایت از صاحبان آثار در ایران است.
و اکنون در وضعیت طنزآمیزی قرار داریم که شما میتوانید بدون رضایت صاحب اثر در آمریکا، اروپا یا هر کشور دیگر، اثر او را به فارسی ترجمه کنید و او هم نمیتواند پیگیری کند. اما اگر کسی همین ترجمهٔ بیمجوز شما را بازنشر یا بازتولید کند، با تبعات حقوقی جدی مواجه میشود.
خلاصه اینکه از نظر حقوقی، اگر قصد هیچ نوع فعالیتی در بیرون کشور ندارید، میتوانید به خرید رایت بیتوجه باشید. اما طبیعتاً همچنان از نظر اخلاقی کار درستی انجام ندادهاید.
اما به این نکته هم توجه داشته باشید که قیمت کتاب در ایران (اگر آن را دلاری در نظر بگیریم) بسیار ناچیز است. بنابراین بسیاری از ناشران بینالمللی، منافع اقتصادی چاپ اثر در ایران را چندان جدی نمیگیرند و به سادگی با مبلغی قابلتحمل، مجوز انتشار ترجمهٔ اثر را اعطا میکنند (به همین علت، اخیراً ترجمه با مجوز ناشر اصلی رایجتر از قبل است).
وقتی هزینهٔ خرید رایت به این علت پایین است، حیف است بار اخلاقی آن را تحمل کنید.
پرسشهای دیگری که در آینده به این صفحه افزوده خواهند شد:
- آیا ناشران انتظار دارند در همان ابتدا ترجمهٔ کامل کتاب را به آنها ارائه دهم؟
- مهارتهای لازم برای ترجمه کتاب غیرداستانی چیست؟
- آیا واقعاً لازم است برای ترجمه به موضوع کتاب تسلط کامل داشته باشم؟
- چگونه دایره واژگان تخصصی خودم را برای ترجمه گسترش دهم؟
- در چه مرحلهای باید سراغ ویراستار بروم؟ ویرایش وظیفهٔ من است یا ناشر؟
- آیا استفاده از ترجمهٔ ماشینی (با هوش مصنوعی مولد و مدلهای بزرگ زبانی) را پیشنهاد میکنید؟
- چگونه با اصطلاحات تخصصی در ترجمه برخورد کنم؟
- بازار ترجمه کتاب غیرداستانی در ایران چه وضعی دارد؟ آینده این بازار (بهویژه با رواج یافتن هوش مصنوعی) چگونه خواهد بود؟
- درآمد ترجمه کتاب چقدر است؟ (ناشران برای ترجمه کتاب غیرداستانی چقدر پرداخت میکنند؟)
- آیا میشود به ترجمه کتابها (انگلیسی به فارسی) به عنوان شغل نگاه کنم؟
- بهترین ژانرهای کتاب غیرداستانی برای ترجمه چیست؟
با ثبت نام رایگان به عنوان کاربر آزاد متمم (صرفاً با تعیین نام کاربری و کلمهٔ عبور) میتوانید به حدود نیمی از هزاران درس متمم دسترسی داشته باشید.
همچنین در صورت تمایل با پرداخت هزینهٔ عضویت ویژه به همهٔ درسهای متمم از جمله درسهای زیر دسترسی خواهید داشت:
دوره MBA | مذاکره | کوچینگ | توسعه فردی
فنون مذاکره | تصمیم گیری | مشاوره مدیریت
تحلیل رفتار متقابل | تسلط کلامی | افزایش عزت نفس
چگونه شاد باشیم | هوش هیجانی | هدف گذاری
خودشناسی | شخصیت شناسی | فکر کردن با نوشتن
برای خرید محصولات صوتی هم میتوانید به صفحهٔ فروشگاه متمم سر بزنید.
سوالهای پرتکرار دربارهٔ متمم
متمم مخففِ عبارت «محل توسعه مهارتهای من» است: یک فضای آموزشی آنلاین برای بحثهای مهارتی و مدیریتی.
برای آشنا شدن بیشتر با متمم به صفحهٔ درباره متمم سر بزنید و فایل صوتی معرفی متمم را دانلود کنید و گوش دهید.
فهرست دوره های آموزشی متمم را کجا ببینیم؟
هر یک از دوره های آموزشی متمم یک «نقشه راه» دارد که مسیر یادگیری آن درس را مشخص میکند. با مراجعه به صفحهٔ نقشه راه یادگیری میتوانید نقشه راههای مختلف را ببینید و با دوره های متنوع متمم آشنا شوید.
همچنین در صفحههای دوره MBA و توسعه فردی میتوانید با دوره های آموزشی متمم بیشتر آشنا شوید.
هزینه ثبت نام در متمم چقدر است؟
شما میتوانید بدون پرداخت پول در متمم به عنوان کاربر آزاد عضو شوید. اما به حدود نیمی از درسهای متمم دسترسی خواهید داشت. پیشنهاد ما این است که پس از ثبت نام به عنوان کاربر آزاد، با خرید اعتبار به عضو ویژه تبدیل شوید.
اعتبار را میتوانید به صورت ماهیانه (۱۶۰ هزار تومان)، فصلی (۴۲۰ هزار تومان)، نیمسال (۷۵۰ هزار تومان) و یکساله (یک میلیون و ۲۰۰ هزار تومان) بخرید.
توجه داشته باشید که خرید ششماهه و یکساله بهترتیب معادل ۲۰٪ و ۳۸٪ تخفیف (نسبت به خرید یکماهه) محسوب میشوند.برای اطلاعات بیشتر به صفحه ثبت نام مراجعه کنید.
آیا در متمم فایل های صوتی رایگان برای دانلود وجود دارد؟
مجموعه گسترده و متنوعی از فایلهای صوتی رایگان در رادیو متمم ارائه شده که میتوانید هر یک از آنها را دانلود کرده و گوش دهید.
همچنین دوره های صوتی آموزشی متنوعی هم در متمم وجود دارد که فهرست آنها را میتوانید در فروشگاه متمم ببینید.
با متمم همراه شوید
آیا میدانید که فقط با ثبت ایمیل و تعریف نام کاربری و رمز عبور میتوانید به جمع متممیها بپیوندید؟
۰ نظر برای ترجمه کتاب انگلیسی به فارسی | سوالات متدوال و پاسخ متمم