Menu
نویسنده مطلب : امیر شاهرخی

مطلب مورد بحث:

پروژه پایانی درس تفکر سیستمی


یکی از بزرگترین مشکلات جامعه ما نبود تفکر سیستمی است. فقدان این نوع  تفکر مانع نگرش جامع‌نگر و بلندمدت می‌شود. از سوی دیگر یادگیری ارزش‌هایی چون صداقت، سختکوشی، وفاداری، امانتداری، گذشت و … بدون نگرش جامع‌نگر و بلندمدت چندان مؤثر نخواهد بود.

بنابراین هوشمندانه است که تفکر سیستمی در دل هر سیستم آموزشی قرار گیرد. برای این منظور تمهیداتی لازم است که می‌توان در سه بخش اصلی خلاصه کرد:

• فراهم کردن زیرساخت‌ها و منابع لازم برای نهادینه شدن تفکر سیستمی در دانش‌آموزان
• به‌کارگیری روش‌های آموزش غیرمستقیم
• گنجاندن مباحث کلیدی تفکر سیستمی در محتوای آموزشی دوره دبستان

 

پیشنیازهای سیستم آموزشی مبتنی بر تفکر سیستمی

پروژه پایانی درس تفکر سیستمی

وجود تفکر سیستمی در معلمین و والدین:

اولین پیش‌نیاز برای نهادینه کردن تفکر سیستمی در دانش‌آموزان، وجود معلمی است که خود دارای نگرش سیستمی باشد؛ کسی که سبک زندگی شخصی و کار خود را بر اساس این اصول قرار داده باشد. همچنین در کنار چنین معلمی دانش‌آموزان نیازمند والدینی هستند که لااقل آشنا با تفکر سیستمی بوده و به آن باور داشته باشند. در صورت لزوم ابتدا باید معلمین پرورش داده شده و والدین آموزش‌های حداقل ببینند.

طراحی انیمیشن و بازی حاوی مفاهیم تفکر سیستمی:

فیلم و انیمیشن، نه تنها برای کودکان که حتی بزرگسالان، ابزارهایی قوی در پرورش فکری و جهت دهی ذهنی هستند. متاسفانه در کشور ما پس از گذشت سال‌ها هنوز سرمایه‌گذاری مناسبی به خصوص در زمینه انیمیشن مشاهده نمی‌شود. هر از آنجا که انیمیشن نقش مؤثری در انتقال مفاهیم به کودکان دارد، لازم است از افراد مجربی در زمینه طراحی انیمیشن – و البته دارای تفکر سیستمی – برای تولید محتوای مناسب در این زمینه کمک گرفته شود. مثال‌های کلاسیک تفکر سیستمی مانند اثر مار کبری، با کمی ساده سازی، می‌توانند سوژه‌های خوبی برای این گونه انیمیشن‌ها باشند.

به طور مشابه طراحی بازی‌های حاوی مفاهیم تفکر سیستمی برای کمک به آموزش غیر مستقیم این مفاهیم لازم خواهند بود.

آشنایی معلمین و والدین به اصول یادگیری مؤثر:

مهارت دیگری که دارا بودن آن برای معلمین و والدین نیاز کلی هر سیستم آموزشی است، آشنایی به اصول یادگیری مؤثر و بکارگیری آن است. درس مهارت یادگیری متمم می‌تواند در این زمینه راهگشا باشد.

ایجاد روحیه عامل بودن و مسئولیت‌پذیری در دانش‌آموزان:
پیش‌نیاز دیگر ایجاد تفکر سیستمی، پرورش روحیه عامل بودن و مسئولیت‌پذیری در دانش‌آموزان است. هر فردی برای زندگی مبتنی بر نگرش سیستمی ابتدا باید بپذیرد که هرچند اتفاقات بیرونی ممکن است در کنترل او نباشند، با اینحال وی قربانی شرایط بیرونی نیست و همیشه قدرت انتخاب واکنش خود به اتفاقات را داراست و در نهایت این انتخاب فرد است که سرنوشت وی را تعیین می‌کند. فصل‌های ابتدایی کتاب هفت عادت مردمان مؤثر می‌تواند در این زمینه بسیار مفید باشد.
آموزش پرسش‌گری و عدم پذیرش بدون استدلال:

مورد دیگری که به شکل‌گیری نگرش سیستمی کمک می‌کند، روحیه پرسش‌گری و عدم پذیرش بی چون و چرا است. دانش‌آموز باید یاد بگیرد که کار و رفتاری را بدون دلیل و استدلال منطقی انجام ندهد. این خصلت کمک خواهد کرد که فرد در آینده نیز تحت تأثیر عرف‌های غلط قرار نگیرد، هر چیزی را نپذیرد و رفتاری را بدون فکر و بر حسب عادت انجام ندهد. البته که وجود این روحیه در کودکان ممکن است برای معلمین و والدین سخت(!) و غیر قابل کنترل باشد و ایشان باید آماده واکنش مناسب به آن باشند.

 

به‌کارگیری روش‌های آموزش غیرمستقیم

یکی از ضرورت‌های آموزش مؤثر، ایجاد یکپارچگی در محیط آموزش و زندگی افراد برای یادگیری است. رفتار و گفتار هماهنگ با نگرش سیستمی در معلمین و والدین و قرار گرفتن کودکان در معرض محتوای متناسب، بیشترین نقش را در درک عمیق، باور و شکل‌گیری مبنای تفکر سیستمی در ذهن کودکان خواهد داشت. در ادامه بخشی از تمهیدات برای ایجاد فضایی مناسب برای این منظور ارایه شده است:

پروژه پایانی درس تفکر سیستمی

رفتار با دانش‌آموزان مبتنی بر نگرش سیستمی:

در سال‌های اول دبستان که هنوز دانش‌آموزان در حال یادگیری اصول اولیه هستند، رفتار معلمین و والدین دارای تفکر سیستمی بهترین وسیله در جهت شکل‌گیری پایه‌های نگرش سیستمی در کودکان خواهد بود. در صورتی که این نوع تفکر از قبل در بزرگسالان نهادینه شده باشد، انتقال آن به کودکان به راحتی صورت خواهد گرفت.

انیمیشن‌ها و بازی‌های حاوی مفاهیم تفکر سیستمی:

همانگونه که اشاره شد، انیمیشن و بازی نقش بزرگی در جهت‌دهی فکری کودکان دارد. به همین جهت لازم است تماشای انیمیشن و مشارکت در بازی‌های حاوی مفاهیم تفکر سیستمی بخشی از برنامه دانش‌آموزان در خانه و دبستان باشد. بازی و انیمیشن، علاوه بر غیرمستقیم بودن، دارای این مزیت هستند که تمام کانال‌های یادگیری را به کار گرفته و در نتیجه کمک قابل توجهی به یادگیری هر چه بهتر مفاهیم خواهند کرد.

مثال‌ها و تمرین‌های عملی متناسب با مفاهیم:

در سال‌های ابتدایی آموزش، ارایه مثال‌های ملموس از مسایل روزمره و نشان دادن روش صحیح برخورد بر پایه تفکر سیستمی می‌تواند بخش دیگری از نهادینه‌سازی تفکر سیستمی در کودکان باشد. لازم است این مثال‌ها با تمرین‌های عملی ساده در خانه و اجتماع همراه شود تا به مرور کودکان مهارت رفتار بر اساس این نگرش را کسب کنند.

 

گنجاندن مباحث کلیدی تفکر سیستمی در محتوای آموزشی دوره دبستان
پس از آماده شدن در سال‌های ابتدایی دوره دبستان و شکل‌گیری مبانی تفکر سیستمی در ذهن دانش‌آموزان، زمینه مناسب فراهم شده است تا آموزش تفکر سیستمی در سال‌های باقیمانده دوره دبستان، بطور رسمی و حتی به عنوان یکی از دروس اصلی در دستور کار معلمین قرار گیرد.
بدین صورت بخش‌های دیگری از پازل ذهنی دانش‌آموزان در زمینه تفکر سیستمی ساختار مرتب‌تر و اصولی‌تری پیدا خواهد کرد. دوره تفکر سیستمی متمم می‌تواند منبع ارزشمندی برای تهیه محتوای این آموزش قرار گیرد. البته بدیهی است که آموزش این مفاهیم نیازمند ساده‌سازی برای سنین دوره دبستان است. بخشی از مباحث کلیدی که لازم است در محتوای این درس قرار گیرد در ادامه ذکر شده است:
پروژه پایانی درس تفکر سیستمی
آشنایی با نگاه جامع‌نگر:
شناخت سیستم و تفکر سیستمی می‌تواند اولین قدم در سازماندهی آگاهانه تفکر سیستمی باشد. درس تعریف سیستم و تفکر سیستمی نقطه شروع مناسبی در این زمینه است.
اهمیت کار تیمی و اجزای یک سیستم:
درک اهمیت کار تیمی و هماهنگی و همکاری اجزای یک سیستم برای تحقق اهداف سیستم و تمرین کار تیمی بخش مهم دیگری از تفکر سیستمی را تشکیل می‌دهد. لازم است دانش‌آموزان اهمیت تک تک اجزای یک سیستم را درک کنند و بیاموزند که در یک سیستم هر جزئی مهم است و هیچ جزئی مهمتر نیست.
توجه به محدوده اثر و افق زمانی راهکارها:
ارایه مثال‌هایی از مسائل قابل درک برای دانش‌آموزان و ارایه راهکارهای متفاوت با توجه به محدوده اثر و افق زمانی آن‌ها یکی دیگر از پایه‌های کلیدی تفکر سیستمی است. این مثال‌ها می‌تواند از مسائل ساده‌تری  باشد که دانش‌آموزان خود درگیر آن هستند.
درک مفاهیم رویداد و روند و تفاوت آن‌ها:
رویدادها و روندها بخش مهم دیگری از مفاهیم نگرش سیستمی هستند که لازم است دانش‌آموزان با تعریف ساده‌ای از آنها آشنا شوند و مثال‌هایی از رویدادهای ملموس و روندهایی که منجر به این رویدادها شده‌اند را ملاحظه کنند.

—————————————————————————————–
پ.ن.: بدیهی است که پیشنهادات و نظرات ابراز شده در متن فوق، براساس برداشت‌های شخصی و آموخته‌ها و تجربه محدود اینجانب تا زمان نگارش متن می‌باشد.
با سپاس