کتاب مدیریت رفتار سازمانی رابینز

کمتر کتابی است که به اندازهٔ کتاب مدیریت رفتار سازمانی رابینز و جاج توانسته باشد جایگاه «مرجع منحصربه‌فرد» را در حوزهٔ خود کسب کند. به‌شکلی که تقریباً همهٔ کتاب‌ها و نویسندگان رقیب پیشاپیش پذیرفته باشند که رقابت میان آن‌ها بر سر جایگاه‌های دوم و سوم و … است و نه جایگاه اول.

این جایگاه برتر باعث شده کتاب مدیریت رفتار سازمانی رابینز طی دو دههٔ اخیر تعیین‌کنندهٔ چارچوب استاندارد در آموزش رفتار سازمانی باشد و نویسندگان دیگر هم بکوشند محتوای خود را – حداقل از لحاظ سرفصل های رفتار سازمانی – مشابه کتاب رفتار سازمانی رابینز ارائه و عرضه کنند.

با در نظر گرفتن این‌که بسیاری از دانشگاه‌های دنیا رفتار سازمانی رابینز را به‌عنوان کتاب مرجع درسی خود انتخاب کرده‌اند و کتاب‌های دیگر هم کم‌و‌بیش از رابینز تقلید کرده‌اند، می‌توان گفت هر کس در هر جای دنیا در رشته MBA یا مدیریت کسب و کار تحصیل کند، سرفصل های رفتار سازمانی را تقریباً شبیه آن‌چه در کتاب رابینز آمده خواهد یافت. مرور سرفصل‌های رفتار سازمانی رابینز و جاج کمک می‌کند با چارچوب کلی درس رفتار سازمانی آشنا شوید و وقتی جایی اصطلاح «مدیریت رفتار سازمانی» را می‌شنوید، تصویری نسبتاً واضح از این رشته در ذهن‌تان شکل بگیرد.

از آن‌جا که در متمم به صورت مستقل به معرفی استیفن رابینز پرداخته‌ و به نقش ارزشمند او در تالیف کتاب درسی مرجع مدیریت رفتار سازمانی اشاره کرده‌ایم، در این‌جا آن توضیحات را تکرار نمی‌کنیم و صرفاً به‌مرور فهرست‌وار محتوای کتاب رفتار سازمانی رابینز می‌پردازیم.

رابینز و جاج، کتاب رفتار سازمانی خود را به سه بخش اصلی تقسیم کرده‌اند:

• فرد
• گروه
• سیستم سازمانی

بسیاری از کتاب‌های دانشگاهی آموزش رفتار سازمانی هم، این تقسیم‌بندی سه‌گانه را الگو قرار داده و محتوای خود را زیر همین سه عنوان گنجانده‌اند.

اگر کمی به عنوان‌هایی که در ادامه می‌آید دقت کنید، متوجه خواهید شد که چرا حجم درس رفتار سازمانی متمم با حجم کتاب رابینز و کتاب‌های مشابه، تناسب چندانی ندارد. بسیاری از این موضوعات، آن‌قدر گسترده‌‌اند که متمم تصمیم گرفته‌ آن‌ها را در قالب یک مجموعه درس‌های مستقل، تنظیم و ارائه کند.

جنبه‌های فردی در رفتار سازمانی

فرد «آجر»ی است که با آن «ساختمان» سازمان بنا می‌شود و بر همین اساس، هر چقدر درک عمیق‌تری از ویژگی‌های فردی داشته باشیم، در درک و اداره‌ی محیط سازمان موفق‌تر خواهیم بود. به همین علت، نخستین پایه از پایه‌های سه‌گانه‌ی رفتار سازمانی شناخت فرد، ویژگی‌های فردی و رفتار فردی است.

بخش «فرد / Individual» در آخرین ویراست کتاب رابینز در قالب هفت فصل به شرح زیر ارائه شده است:

◼️ تنوع در سازمان

رابینز مثل بسیاری از کتاب‌های مدیریتی دانشگاهی که در دهه‌های اخیر منتشر شده‌اند، بحث تنوع (diversity) در سازمان را در آخرین ویراست‌های کتابش گنجانده است. موضوعاتی مثل توجه به حقوق اقلیت‌ها، زنان و تبعیض‌های بی‌منطق (مثلاً محدود کردن سن استخدام بدون این‌که مبنایی داشته باشد) از جمله مباحثی است که در این بخش به آن پرداخته شده است.

تلاش رابینز و جاج این بوده که صرفاً به مباحث شعاری اکتفا نکنند و به زیربنای علمی و تئوریک این بحث هم بپردازند.

مفاهیمی مانند سوگیری، استریوتایپ، اثر هاله ای، فرهنگ سازمانی (با تأکید ویژه بر مدل هافستد) و هوش فرهنگی از جمله موضوعاتی هستند که در این بخش از کتاب به آن‌ها پرداخته شده است.

◼️ نگرش شغلی

نگرش شغلی یکی دیگر از عناوینی است که در بخش «فردی» گنجانده شده است. در این بخش نویسندگان ابتدا مفهوم نگرش توضیح داده شده و سپس به سراغ نگرش شغلی رفته‌اند (این‌که کارمند به شغل و محل کار خود چه نگاه و چه حسی دارد و آن را چگونه ارزیابی می‌کند؟).

نگرش شغلی از این جهت مهم است که بر رضایت شغلی هم تأثیر می‌گذارد. علاوه بر این،‌ به اندازهٔ کافی از شغل خود راضی نباشد و نگرش مثبتی به کار خود نداشته باشد،‌ طبیعتاً نمی‌شود انتظار داشت فراتر از وظایف رسمی خود در محیط کار مشارکت کند و خود را «شهروند سازمان» بداند (رفتار شهروندی سازمانی چیست؟).

بقیه‌ی درس‌هایی هم که در بخش فردی آمده‌اند، به نوعی به همین بحثِ تفاوت‌های فردی اشاره دارند و می‌کوشند پختگی فرد را در زمینه‌ی درک تفاوت‌‌ها و تنوع انسان‌ها افزایش دهند.

به عنوان مثال، مفاهیم نگرش، ادراک، تعریف خلق، هیجانات انسانی و ارزشهای فردی با همین ایده مطرح شده‌اند.

شخصیت شناسی هم از موضوعات دیگری است که رابینز و جاج به آن‌ توجه ویژه‌ای داشته‌اند و کوشیده‌اند با طرح آن، به مخاطب خود کمک کنند که تفاوت‌های فردی را بیشتر و بهتر درک کند (دو مدل MBTI و مدل پنج عاملی شخصیت در کتاب مطرح شده است).

علاوه بر این مباحث، حوزه‌های دیگری هم در بخش فردی رفتار سازمانی مطرح می‌شود. تصمیم گیری و انگیزش از جمله‌ی این موضوعات هستند.

رفتارهای گروهی در سازمان

سازمان به شکل مستقیم از «افراد» ساخته نمی‌شود. بلکه یک المان واسطه هم در این میان وجود دارد: «گروه‌ها و تیم‌ها.»

به عبارت دیگر، افراد در کنار یکدیگر تیم‌های کاری و گروه‌های مختلف و دپارتمان‌های متفاوت را می‌سازند و سپس، از کنار هم قرار گرفتن این مجموعه‌ها، سازمان شکل می‌گیرد.

به همین علت، کار تیمی بخش جدایی‌ناپذیر درس رفتار سازمانی است و رابینز هم، بخشی را به این موضوع اختصاص داده است.

بحث مکمل کار تیمی، مهارت ارتباطی و مذاکره است. مهارتی که باعث می‌شود افراد مختلف در یک تیم و نیز تیم‌های مختلف، با حداقل اصطکاک و بدفهمی، پیام‌های خود را رد و بدل کنند.

اما کار تیمی، جنبه‌های تیره و دشواری هم دارد. بروز تعارض در تیم‌ها اجتناب‌ناپذیر است. سیاسی‌کاری تقریباً همیشه وجود دارد و افراد مختلف، هر یک به شیوه‌ای می‌کوشند به اهرم‌های قدرت دست پیدا کرده و خواسته‌های خود را بر دیگران تحمیل کنند.

بنابراین چهار بحث زیر هم از زیرمجموعه‌های رفتار سازمانی محسوب می‌شوند و رابینز و جاج به آن‌ها پرداخته‌اند:

• مدیریت تعارض
• قدرت در سازمان
• تفاوت مدیر و رهبر و سبک های رهبری در تیم و سازمان
• سیاست و رفتارهای سیاسی در سازمان

رابینز در بخش گروهیِ رفتار سازمانی، کمی هم به بحث ساختار سازمانی پرداخته است. اما این بخشی است که معمولاً در درس‌های جداگانه تدریس می‌شود و بسیاری از منابع آموزشی دیگر، چنین موضوعی را زیرمجموعه‌ی مدیریت رفتار سازمانی در نظر نمی‌گیرند.

نگاهی به سیستم سازمانی (رفتار سازمانی در کلان‌ترین سطح آن)

در بخش سیستم سازمانی، مسائل کلان سازمان مطرح می‌شوند.

یکی از این مباحث، فرهنگ سازمانی است. فرهنگ سازمانی می‌تواند مکمل استراتژی باشد و سازمان را با حداکثر قدرت و سرعت به پیش ببرد. از سوی دیگر، همین فرهنگ می‌تواند به مانعی جدی در مسیر سازمان تبدیل شود و جلوی حرکت و بالندگی آن را بگیرد.

بحث دیگری که رابینز به آن می‌پردازد مبانی مدیریت منابع انسانی است. البته مدیریت منابع انسانی در دوره MBA همیشه درس مختص خود را دارد. بنابراین آن چه در رفتار سازمانی مطرح می‌شود، صرفاً مقدمه‌ای بر این بحث است.

تحول در سازمان، استرس شغلی و فرسودگی شغلی هم از جمله موضوعات دیگری هستند که رابینز در سطح سازمانی به آن‌ها می‌پردازد.

آیا خریدن و خواندن کتاب رفتار سازمانی رابینز مفید است؟

کتاب رابینز، یک مرجع آموزشی دانشگاهی است. به عبارت دیگر، غالب کسانی که آن را خوانده‌اند به اجبار درس رفتار سازمانی در دوره‌های مدیریتی بوده است. شاید کمتر کسی چنین کتابی را برای مطالعه‌ی شخصی بخرد و از ابتدا تا انتها بخواند.

این‌که کتاب رفتار سازمانی رابینز و جاج به کار شما بیاید یا نیاید، بستگی به انتظاری دارد که از چنین کتابی دارید.

در این نوع کتاب‌ها، صدها بحث مختلف باز می‌شوند و معمولاً هیچ‌کدام هم بسته نمی‌شوند. در واقع، هدف از تألیف چنین کتاب‌هایی این است که دانشجو را با ادبیات و واژه‌های تخصصی این حوزه آشنا کرده و او را برای مطالعه‌ی تخصصی‌تر آماده کند. نه این‌که موضوعی را به شکل کامل و عمیق به او بیاموزد.

به عنوان مثال، شما با خواندن چند صفحه مطلب درباره‌ی کار تیمی، نمی‌توانید انتظار داشته باشید دانش و مهارت‌تان در این زمینه، پیشرفت چشمگیری پیدا کند. شما صرفاً متوجه خواهید شد که کار تیمی مهم است؛ همین و بس.

بقیه‌ی راه را باید خودتان طی کنید و کتاب‌های دیگر را بخرید و درس‌های بیشتری را بگذرانید تا کمی در این زمینه قوی‌تر شوید.

این مسئله در مورد سایر موضوعات مطرح‌شده در کتاب هم مصداق دارد.

آیا کتاب رابینز و راج بهترین منبع رفتار سازمانی است؟

پاسخ این سوال، تا حد زیادی سلیقه‌ای است.

در این مسئله که کتاب رابینز «شناخته‌شده‌ترین» کتاب رفتار سازمانی است بحثی نیست. اما درباره‌ی «بهترین بودن» اگر نظر متمم را بخواهید، کتاب‌های بهتری هم وجود دارند.

رابینز حساسیت زیادی به منابع ندارد و گاهی مطالب را صرفاً بر اساس جالب بودن یا به استناد سایت‌های تجاری (مثل Fortune و Entrepreneur) نقل می‌کند. اما کتاب‌هایی هستند که هم در وجه استناد علمی و هم در وجه کاربردی بودن – به قضاوت متمم – توانسته‌اند از رابینز پیشی بگیرند.

از جمله‌ی این کتاب‌ها می‌توان به رفتار سازمانی کلکوئیت و نیز رفتار سازمانی بوکانان اشاره کرد که ما هم در تدوین درس‌های مختلف متمم از آن‌ها استفاده کرده و به آن‌ها ارجاع داده‌ایم.

آخرین ویراست کتاب رابینز

هم‌اکنون ویراست نوزدهم کتاب رابینز (منتشر شده در سال ۲۰۲۴ – انتشارات پیرسون) در بازار جهانی وجود دارد و در دانشگاه‌ها تدریس می‌شود. ویراست‌های جدید این کتاب معمولاً‌ هر دو سال یک بار منتشر می‌شوند. یعنی می‌شود انتظار داشت ویراست بیستم کتاب رابینز در سال ۲۰۲۶ به بازار عرضه شود.

کتاب مبانی رفتار سازمانی استیفن رابینز

احتمالاً دقت کرده‌اید که در ایران کتابی به اسم مبانی رفتار سازمانی استیفن رابینز هم وجود دارد که در مقایسه با کتاب اصلی کوچک‌تر و کم‌حجم‌تر است.

یکی از کارهای رایج در بین ناشران دانشگاهی جهان این است که کتاب‌های درسی خود را در نسخه‌های مختصرتر هم عرضه می‌‌کنند. این نسخه‌ها با همان عنوان اصلی عرضه می‌شوند، اما در کنار اسم‌شان اصطلاح essentials یا fundamentals هم قرار می‌گیرد. معمولاً در ترجمهٔ فارسی این نوع کتاب‌ها از کلمهٔ «مبانیِ …» یا «اصولِ …» استفاده می‌شود.

در نسخه‌های مختصرتر معمولاً موردکاوی (کیس استادی – case-study) حذف می‌شود (یعنی موضوعاتی شبیه آن‌چه که در داستان کسب و کار در متمم می‌خوانید در این کتاب‌ها نخواهید دید). علاوه بر این، خود متن اصلی هم خلاصه‌تر است و جزئیات کمتری در آن ارائه می‌شود.

این نسخه‌های مختصرتر معمولاً مناسب دانشجویانی است که تصمیم دارند در شب امتحان نسخهٔ فشرده‌ای از کتاب را ورق بزنند یا احیاناً ترجیح می‌دهند کتاب را ارزان‌تر بخرند؛ ولو با کمی کاسته شده از محتوای کتاب.

پیشنهاد ما در متمم این است که تا حد امکان سعی کنید نسخه کامل کتاب رفتار سازمانی رابینز را بخوانید. اما اگر صرفاً در پی آشنایی با سرفصل‌های رفتار سازمانی هستید، یا این‌که گزینهٔ دیگرتان مطالعهٔ جزوه مدیریت رفتار سازمانی است، قطعاً کتاب مبانی رفتار سازمانی انتخاب مناسب‌تری خواهد بود.

ترجمه رفتار سازمانی رابینز به فارسی

ترجمه‌های متعددی از کتاب مدیریت رفتار سازمانی رابینز و جاج در زبان فارسی موجود است.

از جمله‌ی این ترجمه‌ها می‌توان به ترجمه دکتر پارساییان و دکتر اعرابی اشاره کرد که به همت دفتر پژوهش‌های فرهنگی در سه جلد منتشر شده است (جلد اول / جلد دوم / جلد سوم).

مهدی زارع هم ویرایش جدید‌تری (ویرایش سیزدهم) را ترجمه کرده که توسط انتشارات نص در دو جلد عرضه شده است. نص این نسخه را به صورت رنگی و نزدیک به طراحی اصلی کتاب، تولید کرده است (جلد اول / جلد دوم).

چند تذکر دربارهٔ بخش معرفی کتاب متمم

متمم سایت فروش کتاب نیست. و جز کتاب «از کتاب» محمدرضا شعبانعلی - که خود متمم آن را منتشر کرده - صرفاً به معرفی، بررسی و نقد کتاب می‌پردازد.

صِرف معرفی کتاب در متمم لزوماً به معنای تأیید محتوای آن کتاب نیست. پس حتماً متن معرفی را کامل بخوانید. ممکن است نقاط ضعف برخی کتابها پررنگ‌تر از نقاط قوت‌شان باشد. ضمن این که معرفی کتاب در متمم لزوماً به این معنا نیست که آن کتاب جزو منابع تدوین درس‌ها بوده است. جز در مواردی که صریحاً به این نکته اشاره، در باقی موارد صرفاً ممکن است با هدف آشنایی کلی با موضوع یا نویسنده و یا نقد کتاب به آن پرداخته شده باشد.

متمم برای معرفی کتابها هیچ نوع هزینه‌ای دریافت نمی‌کند و صرفاً اهداف آموزشی خود را مد نظر قرار می‌دهد.

ترتیبی که متمم برای خواندن مطالب سری مبانی رفتار سازمانی به شما پیشنهاد می‌کند: