Menu


مدل ذهنی – درس ۷ – چرخه عمر


مدل ذهنی و چرخه عمر انسانها

همه ما میدانیم که روزی خواهیم مرد. حتی همه ما میدانیم که جوانی و نوجوانی هم بهانه ای برای فرار از مرگ نیست. حتی میدانیم که کودکان هم می میرند و از آن شگفت تر اینکه هستند نوزادانی که مرده به دنیا می آیند.

اما با این وجود، اکثر ما دوست نداریم بپذیریم که مرگ، انتهای چرخه زندگی ماست و حتی اگر این را هم از لحاظ منطقی بپذیریم، عموما در تصمیم گیریها و انتخابهای خود، این واقعیت گریزناپذیر را فراموش میکنیم.

چرخه عمر یا Life Cycle یکی از مدلهایی است که به ما، در درک بهتر رویدادها و روندهای اطرافمان کمک میکند. لغت مدل را اینجا به همان معنای علمی آن به کار بردیم و حتما از نخستین جلسات درس مدل ذهنی، تعریف دقیق مدل و مدلسازی را به خاطر دارید.

چرخه عمر سازمان و مدل ذهنیایده کلی بسیارساده است. به نظر می رسد هر ایده ای، هر محصولی، هر برندی، هر معادله ای، هر شاخصی، هر ابزاری، هر دیدگاهی، هر نظریه ای، هر سازمانی، هر مدیری و خلاصه هر موجودی، به نوعی یک چرخه عمر را طی میکند. چرخه ای که از نوزادی و رشد آغاز شده و با بلوغ و افول به پایان می رسد.

حتی شاید همانطور که انسانها را بر اساس شخصیت و یا الگوهای رفتاری شان طبقه بندی میکنند، بتوان محصولات و برندها و شاخص ها و ابزارها و نظریه ها را هم بر اساس شکل منحنی چرخه عمر آنها، طبقه بندی و تحلیل کرد.

اجازه بدهید برخی از نمونه های چرخه عمر را خیلی سریع مرور کنیم. طبیعی است که در ادامه درسهای دوره MBA متمم، هر یک از این چرخه ها، به جای خود و در درس خود به صورت تخصصی مورد بحث قرار خواهند گرفت.

برای یک سازمان می توان چرخه عمر در نظر گرفت. به این چرخه عمر Organizational Life Cycle گفته میشود. شرکتها و سازمانها، همگی روزی متولد می شوند. برخی از آنها – به خاطر حمایت والدین – درشت اندام و بزرگ به دنیا می آیند و برخی نحیف و لاغر اندام. آنها رشد می کنند. بزرگ می شوند. به دوران بلوغ خود می رسند و نهایتا پیری و فرسودگی را تجربه می کنند.

برای یک محصول هم می توان چرخه عمر در نظر گرفت. به این نوع چرخه معمولا Product Life Cycle گفته می شود. هر محصولی، هر کالا یا خدمتی، زمانی متولد می شود و به تدریج رشد می کند و در نهایت بلوغ و افول را تجربه می کند و به کناری گذاشته می شود.

زیبایی اینجاست که شبیه بحثهای مربوط به زندگی انسانها، در مورد چرخه عمر محصول هم مطرح میشود. آیا باید یک محصول را تا زمانی که مشتری دارد و در بازار به نوعی نفس میکشد زنده نگه داشت؟ یا اگر زندگی و تنفس برای محصول سخت و دردناک شده است، جانش را بگیری و روحش را در محصول تازه ای بدمی؟

اصطلاح زیبای Product Sunsetting (ایجاد غروب برای یک محصول) یکی از مفاهیم زیبای دنیای استراتژی است که بهترین و مناسب ترین شیوه های به پایان رساندن عمر یک محصول را مورد بحث قرار میدهد.

شاید هم دیده باشید که در ادبیات بازاریابی وقتی میخواهند محصولات مد یا Fashion Product را تعریف کنند، میگویند که نمودار چرخه عمر فروش این محصولات، طولی کوتاه و قدی بلند دارد! چون به سرعت به اوج فروش میرسند و به سرعت هم کنار گذاشته میشوند.

همانجا از لباس و پوشاک و سایر محصولات کلاسیک، به عنوان محصولاتی با نمودار قد متوسط یا حتی کوتاه، اما طولی بلند نام برده میشود.

برای یک سیستم هم می توان چرخه عمر را به شکل مشابهی در نظر گرفت. شاید نام مراحل کمی متفاوت باشد ولی عنوان عمومی همان System Life Cycle است. 

برای یک سیستم، میتوان چرخه عمر را شامل طراحی مفهومی، طراحی اجرایی اولیه، طراحی جزییات، ساختن و تولیدکردن و اجرا کردن آن سیستم، فعال کردن و به کارگیری آن و خروجی گرفتن از سیستم و در آخرین مرحله، کنار گذاشتن تدریجی و جایگزین کردن سیستم تازه دانست.

برای یک پروژه هم میتوان چرخه عمر در نظر گرفت. Project Life Cycle به این مفهوم اشاره می کند. البته با تغییر نگرش به پروژه ها، نحوه تقسیم بندی این مراحل و نامگذاری آنها تغییر میکند. اما اصل ماجرا یکی است. هیچ پروژه ای قرار نیست برای همیشه باقی بماند.

برای نظریه های مدیریتی هم میتوان چرخه عمر در نظر گرفت. زمانی  تولید اختصاصی و با تیراژ پایین بر فضای تفکر مدیران غالب بود. بعدها تولید انبوه در مدل ذهنی مدیران جایگاه بزرگی را به خود اختصاص داد.

در ادامه، تولید محدود و تیراژ پایین، نه به عنوان ضعف، بلکه با تعاریفی خاص و جدید، جایگاه لوکس را به خود اختصاص داد و خودروهای صنعتی که زمانی با غرور در خیابانها راه میرفتند بالاترین کلاس قیمت خودروها را به نفع خودروهای دست ساز ترک کردند.

از این مثالها کم نیست و مصداقهای مربوط به چرخه عمر را میتوان در همه جا جستجو کرد. طبقه بندیهای مربوط به چرخه عمر کم نیستند. برخی چرخه عمر را در چهار مرحله تعریف میکنند و برخی در پنج مرحله. برخی تا ده مرحله مختلف را هم برای چرخه عمر تعریف میکنند. اما پیام چرخه عمر یک چیز است: هیچ چیز قرار نیست ابدی باشد.

کسب و کاری که امروز با لذت و غرور رشدش را نگاه میکنیم، بلوغ و مرگ را هم تجربه خواهد کرد. برندی که امروز توسعه میدهیم، سراشیبی افول را هم طی خواهد کرد و شگفت اینجاست که عموم ما، وقتی در مورد نظریه های غالب، در مورد محصولات موفق، در مورد برندهای بزرگ، فکر میکنیم و حرف میزنیم، یادمان میرود که در مورد مراحل بلوغ و افول آنها فکر کنیم.

برخی نظریه پردازان توضیح میدهند که اندیشیدن و برنامه ریزی، میتواند قبل از افول، رشد جدیدی را برای سازمان رقم بزند. اما آنها هم توضیح میدهند که هر بار بلوغ و افول، حتی اگر با نوآوری و حرکتهای جدید وارد مرحله رشد جدیدی شود، عملا موجود زنده جدیدی متولد شده که شاید ویژگیهایی را از نسل قبل خود به ارث برده باشد، اما هویت جدیدی را هم برای خود ساخته و ایجاد کرده است.

تمرین و نرمش فکری درس چرخه عمر

۱- یک مدل فکری یا یک ابزار یا یک نظریه یا حتی یک گزاره در حوزه فرهنگ یا مدیریت را که هم اکنون معتبر و حاکم بر این فضاست انتخاب کنید. کمی فرصت بگذارید و در مورد آن یک مطالعه اولیه بکنید و ببینید چه زمانی متولد شده است. بررسی کنید که الان در چه شرایطی است و بگویید که در چه شرایطی مرگ را تجربه خواهد کرد و آیا تغییرات و تفاسیر و نگرش های جدیدی وجود دارد که زندگی جدیدی را برای آن آغاز کند یا باید بپذیریم که روزی آن را دفن کنیم تا روی زمین برای تولد نوزادان تازه خالی شود؟ آیا در مورد آن فرزندان جدید پیش بینی خاصی دارید؟

اجازه بدهید چند مثال اولیه را برای اینکه ذهن شما بیشتر آماده شود پیشنهاد کنیم:

* سیستمهای مدیریت کیفیت مانند ایزو و … (مدلی مدیریتی برای استقرار کیفیت)

* مدرک تحصیلی (به عنوان ابزار)

* آموزش دیجیتال و الکترونیک (به عنوان یک ابزار)

* داشتن هدف گذاری بلندمدت به عنوان پیش نیاز رشد و موفقیت (یک گزاره)

* تبلیغات محیطی (به عنوان ابزاری برای فروش یا برندسازی)

* واحد بازاریابی و تبلیغات در سازمانها (به عنوان یک مدل فکری رایج در طراحی ساختار سازمانی)

* اخلاق حرفه ای در سازمانها به عنوان ضرورتی برای بقا در بلندمدت (یک مدل فکری و فرهنگی)

۲- متنی را که از ویل دورانت تحت عنوان زندگی در نهایت پیروز میشود در پاراگراف فارسی آورده ایم، بخوانید.

[بحث مرتبط: چرخه عمر محتوا در استراتژی محتوا]

[بحث مرتبط: معرفی کتاب چرخه عمر سازمان]

 
 

ترتیبی که گروه متمم برای خواندن مطالب سری مدلهای ذهنی به شما پیشنهاد میکند:

قوانین کامنت گذاری/ ارسال نظرات غیر مرتبط با این مطلب

205 نکته برای مدل ذهنی – درس ۷ – چرخه عمر

     
    دوست گرامی مشاهده دیدگاههای مربوط به این درس، صرفا برای کاربران متمم امکانپذیر میباشد.
    .