Menu


شکاف دیجیتالی چیست؟


اهداف و انتظارات آموزشی متمم در این درس
کد درس: ۱۱۴۳۹۱

از دوستان عزیز متممی انتظار می‌رود پس از مطالعه‌ی درس شکاف دیجیتالی

  • بتوانند شکاف دیجیتالی را تعریف کنند.
  • بتوانند برخی از ریشه ها و علل شکل گیری شکاف دیجیتالی را فهرست کنند.
  • بتوانند به صورت بسیار مختصر، تبعات شکاف دیجیتالی را توضیح دهند.
  • بتوانند چهار نوع دسترسی به تکنولوژی را بر اساس الگوی ون دایک فهرست کنند و مصداق‌های آن را در زندگی خود و اطرافیان‌شان تشخیص دهند.
  • به خاطر بسپارند که شکاف دیجیتالی صرفاً یک مسئله‌ی کلان در حد سیاستگذاری دولت‌ها نیست و هر یک از ما هم می‌توانیم در قبال آن، اقدام‌هایی را انجام داده و فعالیت‌هایی را سامان دهیم.
فشار ذهنی هنگام مطالعه
نیاز به مشارکت شما
کسب و کار
زندگی
تعریف شکاف دیجیتالی چیست؟ شکاف دیجیتال چه تبعاتی دارد؟

بسیاری از ما اصطلاح شکاف دیجیتال یا شکاف دیجیتالی (به انگلیسی: Digital Divide) را صرفاً در خبرها از زبان سیاستمداران و سیاستگذاران می‌شنویم. اصطلاح شکاف دیجیتال هم‌چنین اصطلاحی رایج در گزارش‌های کلان حوزه‌ی فناوری اطلاعات است.

همه‌ی این‌ها باعث می‌شود که کمتر به تعریف شکاف دیجیتالی و مصداق‌های آن فکر کنیم یا اصلاً ببینیم که نقش و جایگاه ما در برابر این پدیده چیست و کجاست.

در این درس به مفهوم شکاف دیجیتالی و بحث‌های مرتبط با آن – به شرح زیر – می‌پردازیم:

تعریف شکاف دیجیتالی چیست؟

نخستین سال‌هایی که اصطلاح شکاف دیجیتالی مطرح شد (دهه‌ی نود میلادی)، معمولاً چنین تعریفی از آن ارائه می‌شد (+/+):

شکاف دیجیتالی به نابرابری‌های اقتصادی، آموزشی و اجتماعی بین دو گروه افرادِ دارای دسترسی به کامپیوتر و اینترنت و افراد محروم از کامپیوتر و اینترنت اشاره دارد.

شکاف دیجیتالی به فاصله‌ی رو به رشد میان افراد روستایی، ضعیف، مسن و محروم – با دسترسی اندک به کامپیوتر و اینترنت – و طبقه‌ی ثروتمند و متوسط جوان ساکن شهرها و حومه‌های آن‌ها اشاره دارد. این شکاف می‌تواند مانعی برای دسترسی به منابع سیاسی، اقتصادی و اجتماعی باشد.

وقتی شکاف دیجیتالی بر مبنای دسترسی یا عدم دسترسی به کامپیوتر و اینترنت تعریف شود، این نتیجه‌ هم حاصل خواهد شد که: «برای کاهش شکاف دیجیتالی، باید ضریب نفوذ اینترنت را افزایش داد.»

طی سه دهه‌ی اخیر، گزارش‌های بسیاری با موضوع شکاف دیجیتالی و با محوریت ضریب نفوذ اینترنت تنظیم و منتشر شده‌اند. البته گاهی اوقات، این نکته مطرح شده که:

باید ضریب نفوذ اینترنت پرسرعت را در نظر بگیریم و دسترسی با سرعت پایین (که معمولاً برای استفاده از سرویس‌های صوتی و تصویری مناسب نیست) را نمی‌توان مصداق اتصال به اینترنت در نظر گرفت.

اما همه‌ی این تعریف‌ها یک ویژگی مشترک دارند: «آن‌ها شکاف دیجیتالی را به عنوان شکاف در دسترسی به اینترنت و زیرساخت‌های ارتباط دیجیتال در نظر می‌گیرند.»

تعریف شکاف دیجیتال بر اساس ضریب نفوذ اینترنت و میزان دسترسی به کامپیوتر یک تعریف ضعیف و ناقص است

امروز در بسیاری از نقاط جهان – از جمله کشور خودمان – ضریب نفوذ اینترنت به سطح قابل قبولی رسیده و دیگر تفکیک مناطق به شهری و روستایی، یا شهر و حومه‌ی شهر و مانند این‌ها، مانند دهه‌های قبل معنا ندارد.

حتی بسیاری از خانواده‌هایی که از نظر مالی ضعیف هستند، هم‌چنان هزینه‌های استفاده از اینترنت را در سبد مصرفی خود در نظر گرفته و حفظ می‌کنند.

بنابراین به نظر می‌رسد که شکاف دیجیتال باید تعریف جامع‌تری پیدا کند. تعریفی که OECD ارائه کرده از این منظر کمی بهتر است (+):

اصطلاح شکاف دیجیتالی (Digital Divide) به شکاف میان افراد، خانوارها، کسب و کارها و نواحی جغرافیایی در سطوح مختلف اقتصادی-اجتماعی در دو محور زیر اشاره دارد:

  • فرصتِ دسترسی به تکنولوژی‌های ارتباطات و اطلاعات (ICT)
  • استفاده از اینترنت برای کاربردهای مختلف و متنوع

محور اول، همان چیزی است که بیشتر به سیاست‌گذاری‌های کلان دولتمردان و شرکت‌های عرضه،توزیع و مدیریت ترافیک اینترنت بازمی‌گردد. اما دومین محور، به شیوه‌ی استفاده‌ی تک تک ما انسان‌ها از اینترنت و ابزارهای ارتباطی اشاره دارد.

از این‌جا به بعد، پای نظریه‌پردازان و تحلیل‌گران مختلف به بحث باز می‌شود. کافی است عبارت Digital Divide را در گوگل سرچ کنید تا انواع مقاله‌ها و کتاب‌ها را در این زمینه ببینید.

اما یکی از نویسندگانی که در اکثر منابع مورد اشاره و استناد قرار گرفته ون دایک (Jan van Dijk) است. ون دایک علاوه بر فعالیت دانشگاهی، در نقش مشاور هم در کنار نهادهای دولتی و بین‌المللی بوده و تجربیات ارزشمندی در این زمینه دارد.

فقط کافی است به این نکته توجه کنید که تعریف و تحلیل او از شکاف دیجیتالی در سال ۱۹۹۹، یکی از تعریف‌های رایج و مسلط در گفتمان امروزیِ جامعه شناسی تکنولوژی است. در زمانی که دغدغه‌ی غالب در میان متفکران و تحلیل‌گران، فراهم آوردن فرصت دسترسی به اینترنت برای مردم جهان بود، او تأکید داشت که شکاف دیجیتالی را نباید فقط به بحث ضریب نفوذ اینترنت و دسترسی به امکانات فیزیکی محدود کرد و باید جنبه‌های دیگر آن را هم در نظر گرفت.

ما هم ساختار کلی محتوای این درس را بر اساس نگرش ون دایک، چیده و تنظیم کرده‌ایم.

شکاف دیجیتالی چگونه شکل می‌گیرد؟

ون دایک در کتاب‌های شکاف رو به رشد (Deepening Divide) و جامعه شبکه ای (Network Society) علت شکل گیری شکاف دیجیتالی را – با ادبیات تقریباً یکسان – چنین شرح می‌دهد:

علتِ مستقیمِ دسترسی نابرابر به تکنولوژی دیجیتال در جامعه، شیوه‌ی توزیع بسیاری از منابع است.

منظورم از منابع، صرفاً منابع مادی مانند درآمد و مالکیت تجهیزات نیست. بلکه منابع دیگر – از جمله منابع زیر – نیز هست:

  • زمان (فرصت برای استفاده از رسانه‌های جدید)
  • منابع ذهنی (دانش فنی کافی)
  • منابع اجتماعی (شبکه و ارتباطاتی که به فرد برای دسترسی به تکنولوژی کمک کنند)
  • منابع فرهنگی (پاداش‌های فرهنگی و جایگاه و شأنی که هر فرهنگ، برای فردی که به تکنولوژی دسترسی دارد، قائل می‌شود)

همان‌طور که می‌بینید، توضیحات ون دایک در حدی کلی است که تقریباً هر عاملی را در بر می‌گیرد.

شاید مهم‌ترین پیام این تعریف، آن باشد که شکاف دیجیتال را هرگز نمی‌توان به صورت کامل حذف کرد؛ چنان‌که توزیع نابرابر منابع – آن هم با این تعریف گسترده – را نمی‌توان از بین برد.

بنابراین، چه مردم و چه سیاست‌گذاران صرفاً می‌توانند در راستای کمرنگ کردن شکاف دیجیتالی یا جلوگیری از گسترش شکاف دیجیتالی گام بردارند.

اما خوش‌بینانه است که انتظار داشته باشیم اصطلاح شکاف دیجیتالی روزی معنای خود را به کلی از دست بدهد.

ضمناً از این‌که جایی در این فهرست علت‌ها به دولت اشاره نشده، تعجب نکنید. دولت‌ها و دولتمردان با سیاست‌گذاری‌ها و تصمیم‌گیری‌های خود، نقش مهمی در توزیع منابع – که عبارت کلیدی این تعریف است – ایفا می‌کنند.

تبعات شکاف دیجیتالی چیست؟

حتی بدون این‌که کسی برای ما تبعات شکاف دیجیتالی را فهرست کرده و شرح دهد، خودمان می‌توانیم به سادگی بخشی از تبعات شکاف دیجیتالی را حدس بزنیم.

محدودیت در دسترسی کامل به این درس

دوست عزیز. دسترسی کامل به این درس برای کاربران ویژه متمم در نظر گرفته شده است.

با عضویت به عنوان کاربر ویژه‌ی متمم، علاوه بر دسترسی به درس‌های سواد دیجیتال به درس‌های بسیار بیشتری به شرح زیر دسترسی پیدا می‌کنید:

 فهرست درس‌های متمم

البته از میان درس‌ها و مطالب مطرح شده، ما فکر می‌کنیم شاید بهتر باشد ابتدا مطالعه‌ی مباحث زیر را در اولویت قرار دهید:

  آموزش CRMاتوماسیون بازاریابی

  استراتژی محتوا | آموزش بازاریابی محتوا | دیجیتال مارکتینگ

  آموزش سئو | ایمیل مارکتینگ | شبکه های اجتماعی

  شبکه های اجتماعی | تولید محتوا

  دوره MBA (پیگیری منظم مجموعه درس‌ها)

تمرین و مشارکت در بحث

در صورتی که شما هم برداشت، تجربه و تحلیلی از شکاف دیجیتالی در اطرافیان خود یا جامعه‌مان دارید، خوشحال می‌شویم که دیدگاه‌تان را با دوستان‌ متممی به اشتراک بگذارید.

      شما تاکنون در این بحث مشارکت نداشته‌اید.  

     برخی از دوستان متممی که به این درس علاقه مندند:    محمدرضا احمـــدی ، حامد زرندی ، آیدا کریمی ، یاسین رضایی ، فراز گرگین

ترتیبی که متمم برای خواندن مطالب سری سواد دیجیتال به شما پیشنهاد می‌کند:

سری مطالب حوزه سواد دیجیتال
 

برخی از سوالهای متداول درباره متمم (روی هر سوال کلیک کنید)

متمم چیست و چه می‌کند؟ (+ دانلود فایل PDF معرفی متمم)
چه درس‌هایی در متمم ارائه می‌شوند؟
هزینه ثبت‌نام در متمم چقدر است؟
آیا در متمم فایل‌های صوتی رایگان هم برای دانلود وجود دارد؟

قوانین کامنت گذاری در متمم

31 نکته برای شکاف دیجیتالی چیست؟

    پرطرفدارترین دیدگاه به انتخاب متممی‌ها در این بحث

    نویسنده‌ی دیدگاه : محمدرضا شعبانعلی

    صورت‌بندیِ مسئله‌ی شکاف دیجیتالی توسط ون دایک باعث شد که من متوجه بشوم که در بررسی و تحلیل کارکرد شبکه های اجتماعی در کشور، از بعضی جنبه‌های مثبت این شبکه‌ها غافل شده‌ام.

    معمولاً در نقد شبکه‌های اجتماعی، بلافاصله به یاد افراد پرطرفدار، حرف‌های پوچ و بی‌خاصیت، کپی‌کاری‌ها، گفتارهای فیلسوف‌مآبانه و چیزهایی از این دست می‌افتیم.

    برای اثرات نامطلوب فرهنگی شبکه‌های اجتماعی هم، آن‌قدر مثال وجود دارد که به سادگی نمی‌توانیم بگوییم اثرات مثبت این ابزارها، به اثرات منفی‌اش می‌چربد.

    اما چیزی که لااقل من کمتر به آن توجه می‌کردم، نقش شبکه های اجتماعی در کاهش شکاف دیجیتالی است.

    بخشی از این تأثیر در لایه‌ی اول (انگیزه) مشاهده می‌شود. بسیاری از افرادی که انگیزه‌ی استفاده از تکنولوژی نداشتند، به شوقِ استفاده از این ابزارها، انگیزه پیدا کرده‌اند.

    حتی همین شوق باعث شده که اتصال به اینترنت و خرید ترافیک و مودم و موبایل هوشمند، به خواسته‌ی افراد بیشتری تبدیل شود و حتی با جابجایی سرفصل‌های هزینه‌ای، به هر قیمت ابزارهای اتصال به تکنولوژی را خریداری کنند.

    افراد بسیاری را می‌شناختم که چند سال قبل، باید آن‌ها را قانع می‌کردیم که برای مودم و اینترنت ثابت، هزینه کنند. اما الان از این مرحله عبور کرده‌اند و به لایه‌ی شکاف دیجیتالی در مهارت و شکاف دیجیتالی در استفاده رسیده‌اند.

    فکر می‌کنم تبعات این وضعیت را می‌توان در افزایش مشارکت اجتماعی هم - با همه‌ی دشواری‌ها و ناپختگی‌ها و چالش‌هایی که در آن وجود دارد - مشاهده کرد.

    بسیاری از فشارهای اجتماعی در زمینه‌ی فسادهای اقتصادی،‌ هم‌چنین تغییرات فرهنگی (مثل توجه به حقوق حیوانات) و وادار شدن تصمیم‌گیران به پاسخ‌گویی در زمینه‌ی بخشی از تصمیم‌ها و رفتارهایشان، از تبعات همین کاهش شکاف دیجیتالی و افزایش Participation بوده است.

    به نظرم شبکه‌های اجتماعی در لایه‌ی مهارت و کاربرد هم، تا حدی شکاف‌ها را کاهش داده‌اند. بسیاری از واژه‌های تکنیکی (از فرمت فایل‌ها تا رزولوشن عکس‌ها) امروز در میان جمع بیشتری از مردم، شناخته شده است.

    ***

    با کمی جستجو درباره‌ی ون دایک، دیدم که او شکاف به‌کارگیری فرصت دسترسی را از زوایای متنوعی بررسی کرده و یکی از آن‌ها، شکاف میان تولید و مصرف است.

    به عنوان مثال، این‌که هر کدام از ما، چه سهمی از حضور در فضای دیجیتال را صرفِ تولید محتوا و چه سهمی را برای مصرف محتوا مصرف می‌کنیم.

    فکر می‌کنم پیش از رواج یافتن شبکه‌های اجتماعی، تعداد مصرف‌کنندگانِ صِرف، بیشتر بود و الان تعدادِ تولید/مصرف‌کنندگان (Prosumer=Producer+Consumer) بیشتر شده است.

    درست است که بسیاری از محتواهای تولیدی، در حد بازنشر حرف دیگران یا نشر عکس مهمانی و سفره و کفش و جوراب است،اما به هر حال، همین که فرد، تولید محتوا را شروع می‌کند یک گام به جلو برداشته و می‌توان امیدوار بود که به تدریج، به مفهوم تولید محتوا و محتوای کیفی هم توجه بیشتر داشته باشد.

    در کل فکر می‌کنم در تحلیل اثر شبکه‌های اجتماعی، نباید به اثرات فرهنگی و اجتماعی و ترویج سطحی‌نگری و مانند این‌ها محدود شویم و بهتر است نقش کلان این ابزارها در کاهش شکاف دیجیتالی را هم، به فاکتورهای تحلیلی خود بیفزاییم.

     
    دوست گرامی مشاهده تمرینهای مربوط به این درس، صرفا برای کاربران متمم امکانپذیر میباشد.
    .