اهمیت انتخاب کلمات و دقت به معنی کلمات

معمولاً وقتی بحث ظرافت‌های کلامی و تفاوت‌های ظریف کلمات مطرح می‌شود، این سوال پیش می‌آید که وقتی طرف مقابل من یا مخاطبان من از این ظرافت‌ها اطلاع ندارند، یا با این ظرافت‌ها آشنا هستند، اما برایشان مهم نیست، چرا من باید در انتخاب کلماتم دقت و وسواس به‌ خرج بدهم؟

فرض کنیم مخاطب من کلمات الف، ب و ج را کاملاً مترادف می‌داند. بی‌فایده نیست که من درگیر این بحث بشوم که فرق الف و ب چیست و در چه مواقعی استفاده از ج گزینهٔ مناسب‌تری است؟

تا کنون این بحث چند بار در متمم لابه‌لای درس‌ها و در قالب کامنت‌ها مطرح شده است. اما مناسب بود همهٔ این نکات و موارد یک جا جمع شوند و کنار هم قرار بگیرند.

یادآوری | حساسیت به کلمات به جنبهٔ ادبی آن‌ها محدود نیست

معمولاً وقتی بحث «حساسیت به کلمات» و «توجه به ظرافت‌های کلامی» به‌عنوان زیرمجموعه‌ای از تسلط کلامی و هوش کلامی مطرح می‌شود، اولین چیزی که به ذهن می‌رسد این است که قرار است کلمات از منظر ادبی بررسی شوند؛ چیزی شبیه کاری که ویراستارهای زبانی برای کتاب‌ها و مقالات انجام می‌دهند.

اما هدف ما در متمم فراتر از «جنبهٔ ادبی کلمات» است و حتی باید بگوییم جنبهٔ ادبی کلمات بالاترین اولویت ما نیست. این ۲۵ درسی که مشخصاً با عنوان «ظرافت‌های کلامی» در متمم منتشر شده‌اند، صرفاً تأکیدی ویژه برای حساس‌تر کردن شما به واژه‌ها هستند. تأکید بر انتخاب کلمات درست و مناسب، یعنی توجه به معنایی که در پس واژه‌ها وجود دارد و مفهومی که در دل اصطلاحات گنجانده شده است. این نوع نگاه، در روح همهٔ درس‌های متمم وجود دارد و بسیاری از درس‌های دیگر متمم هم – که در سرفصل‌های دیگر گنجانده شده‌اند – این هدف را به‌طور ضمنی دنبال می‌کنند.

به‌عنوان نمونه، ما وقتی در مجموعه درس‌های روانشناسی مثبت‌گرا جایی از معنی خوش‌بینی حرف می‌زنیم و در کنار آن در درسی دیگر به معنی امیدواری می‌پردازیم، می‌خواهیم شما تشویق شوید تا برخلاف عامهٔ مردم، دو جملهٔ «من به آینده خوش‌بین هستم» و «من به آینده امیدوار هستم» را به‌شکل مترادف به‌کار نبرید.

یا به‌عنوان نمونه‌ای دیگر، وقتی در درس تفکر استراتژیک اصطلاح رایج «تبدیل تهدید به فرصت» نقد می‌شود، موضوع فراتر از حفظ ادبیات فارسی یا جستجوی واژه و عبارت زیباتر است. این درس‌ها به ما یادآوری می‌کنند که صرفاً به‌خاطر پرتکرار بودن و رایج بودن یک کلمه یا عبارت، نباید آن را درست و معنادار فرض کنیم. و مراقب باشیم با به‌کارگیری چنین اصطلاحات و تعبیرهایی اعتبار حرفه‌ای‌مان را زیر سوال نبریم.

در بحث حساسیت به کلمات، قطعاً جنبه‌های ادبی هم مهم است و بی‌تردید استفاده از عینک زبان‌شناسانه هم مفید است. اما به‌خاطر داشته باشیم که بالاترین اولویت ما «اندیشیدن شفاف‌تر» و «انتقال موثرتر پیام» است.

موضوع این درس: «وقتی طرف مقابل مثل من به کلمات حساس نیست…»

توجه کنید که ما به اندازهٔ کافی در درس‌های مختلف دربارهٔ اهمیت تسلط کلامی، پرورش هوش کلامی، اهمیت گسترش دایرهٔ لغات فعال و همین‌طور فواید آشنایی با ظرافت‌های کلامی صحبت کرده‌ایم.

بنابراین این‌جا به‌طور خاص می‌خواهیم از بین همهٔ این بحث‌ها و موضوعات زیرمجموعه‌شان، دربارهٔ یک سوال مشخص صحبت کنیم:

خواهیم دید پاسخ کوتاه این است که: «بله. هم‌چنان مفید است.»

پاسخ کمی طولانی‌تر هم این است که:

حالا که پاسخ «کوتاه» و پاسخ «کمی طولانی‌تر» را گفتیم، وقت آن است که پاسخ مفصل و کاملاً طولانی را با هم بخوانیم و مرور کنیم:

ترتیبی که متمم برای خواندن مطالب سری آشنایی با کلمات و ظرافت‌های کلامی به شما پیشنهاد می‌کند: